مدیریت شهری

مدیریت شهری

مدیریت شهری

هر فعالیت اجتماعی بدون وجود مدیریت سازمان یافته ای که اهداف و ابزارهای رسیدن به آن را مشخص کندو فعالیت ها را هماهنگ سازد، از هم می پاشد و به بی نظمی می گراید، پس شهرها نیز به عنوان یک سیستک نیازمند مدیریت می باشند که به تعیین اهداف و برنامه ها پرداخته و فعالیت عناصر مختلف شهری را هماهنگ نماید.

  • مدیریت، روش دستیابی به اهدافی می باشد که برای سازمان در نظر گرفته شده است.
  • وظایف مدیر: برنامه ریزی، سازماندهی، نظارت و انگیزش
  • مسائلی وجود دارد که در شهر برای حل آنها وجود مدیریت شهری الزامی است مثل :
  • مدیریت شهری : اگر شهر همانند یک سازمان در نظر گرفته شود، لازم است که در راس آن عنصری برای برنامه ریزی آینده و اداره امور کنونی آن قرار گیردکه این عنصر را می توان مدیریت شهر نامید.
  • چگونگی گسترش آینده شهر
  • تامین خدمات عمومی ( آب، برق و…)
  • ساختن خیابان ها و کوچه ها و….
  • در کنار مدیریت شهری ( برای مدیریت شهر) مفاهیم مشابه دیگری مانند مدیریت شهرداری و یا حکومتی نیز مطرح است←معمولا مدیریت شهری به عنوان زیر مجموعه ای از حکومت محلی تعریف شده و به آن شهرداری گفته می شود.

حکومت محلی : سازمان عمومی است که به موجب قوانین عمومی و یا اساسی یک کشور در قسمتی از خاک آن ایجاد می شود که فاقد محدوده ای مشخص شود، خدماتی را که کاملا محلی هستند برای ساکنان آن محدوده تامین کند.معماری تکست

  • حکومت های محلی دارای محدوده ای معین، جمعیت معین، شخصیت حقوقی و… می باشد.انواع حکومت های محلی : ۱- حکومت های محلی که انتخابی اند و هدف های عمومی را تحقق می بخشد، مثل شهرداری

۲- حکومت های محلی انتخابی که برای انجام برخی از وظایف خاص ایجاد شده اند، فعالیت تنوع فعالیت محدود.

۳- برخی از حکومت های محلی که توسط حکومت مرکزی ایجاد می شوند تا مقاصد حکومت مرکزی را در اجرای کارها تسهیل بخشند مثل استانداریها، فرمانداری ها

  • تعاریف مختلفی برای شهرداری وجود دارد اما می توان نکاتی را در همه این تعاریف مشترک دانست که عبارتند از :

۱- شهری بودن       ۲- غیر دولتی بودن         ۳- استقلال         ۴- انتخابی بودن           ۵- رسمیت داشتن

۶-اداره امور محل و ارائه خدمات عمومی مورد نیاز ساکنان شهر

  • مدیریت نظام عبارت است از ترکیبی از اجزاء و قسمت های مختلف یک مجموعه که به یکدیگر وابسته اند و روابط متقابل میان آنها به شکل خاصی سازمان یافته است و این سازمان یافتگی برای انجام دادن کاری و یا دستیابی به هدفی خاص است.
  • نظام مدیریت شهری از نظر رده بندی نظام ها، جز نظام های اجتماعی قرار می گیرد و قسمت مهم این نظام، امور مالی است که مهمترین مسئله نظام مدیریت شهری است.
  • وظایف مدیر شهر : ۱- فرماندهی یا برنامه ریزی کارهایی که باید در شهرداری انجام شود.                         ۳- نظارت در انجام کارها
  •                            ۲- هماهنگ کردن وظایف و کار قسمت های مختلف شهرداری
  • وظایف مدیریت شهری در ایران : ( مطابق با فصل ششم قانون شهرداری مصوب ۱۱ تیر ۱۳۳۴)
  1. وظایف عمرانی ← احداث خیابان و فضای سبز و….
  2. وظایف خدماتی ← تنظیف معابر و دفع زباله و…
  3. وظایف نظارتی ← صدور پروانه ساختمان و نظارت بر امور صحی اصناف و…
  4. وظایف رفاه اجتماعی ← تاسیس مراکز رفاهی و…..

 

کلمات کلیدی

مدیریت شهری,شهرداری,حکومت ملی و محلی,حکومت مرکزی,مدیریت نظام,برنامه ریزی

معماری تکست

برنامه ریزی مسکن مهر در شهرهای جدید کشور – بخش دوم

مسکن مهر

برنامه ریزی مسکن مهر در شهرهای جدید کشور – بخش دوم

مالیات گیری از افزایش قیمت دارایی و معاملات زمین، مسکن و ساختمان؛

تغییرسیاستهای وام دهی به نفع تولید مسکن مناسب، نوسازی و بهسازی جامع شهری و بافت های فرسوده.

با توجه به حجم فعالیتها و برنامه های فرارو که در راستای سیاستها و اهداف بخش مسکن ایجاد شده و نیز با عنایت به اهتمام و تاکیدات ریاست محترم جمهور و دولت خدمتگزار، دستورالعمل اجرایی آیین نامه بند «۵» تبصره ۶ قانون بودجه سال ۱۳۸۶ کل کشور ابلاغ شد. بر اساس بند۱-۱ این دستورالعمل، وزارت مسکن و شهرسازی موظف است نسبت به تامین زمین مناسب برای احداث مسکن اجاره ای، حداکثر با زیر بنای ۷۵ متر مربع توسط اشخاص حقیقی و حقوقی غیر دولتی و نهادهای عمومی غیر دولتی و خیرین مسکن ساز، نهادهای متولی حمایت از گروه های کم درآمد و تعاونی های موجر اقدام کند. تا زمان بهره برداری اجاره ای از واحدهای احداثی طبق قرارداد،بابت زمین اجاره ای، صرفا اجاره بها دریافت می شود. درغیر این صورت، بهای زمین به قیمت کارشناسی روز از ذینفع دریافت می شود. اجاره بهای سالانه حداکثر تا ۲۰ درصد قیمت منطقه ای خواهد بود. در بند ۲-۱ تبصره ششم قانون بودجه سال ۱۳۸۶ کل کشور، وزارت مسکن و شهرسازی به منظور کاهش قیمت واحدهای مسکونی موظف است زمین مناسب را به صورت اجاره بلند مدت تا ۹۹ ساله در چارچوب حق بهره برداری از زمین به اعضای واجد شرایط تعاونی ها و افراد واجد شرایط واگذار کند. در بند ۲-۲ این قانون نیز آمده است وزارت تعاون موظف است نسبت به سازماندهی کلیه متقاضیان واجد شرایط در قالب تعاونی ها و گروه های ساخت و تولید مسکن و انبوه ساز اقدام کرده و تا پایان مراحل کار اجرای این فرآیند، تطبیق شرایط اعضاء برنامه ریزی تامین سهم متقاضی و انعقاد قرارداد تعاونی ها با سازندگان ذی صلاح تا پایان مرحله نظارت کند. در ماده ۱۱ بند «ب» از فصل دوم دستورالعمل اجرایی برنامه های تامین مسکن در سال ۱۳۸۶ نیز در خصوص مسکن مهر آمده است. سازمان های مسکن و شهرسازی موظفند سهمیه شهرستانی احداث مسکن در قالب واگذاری حق بهره برداری از زمین را با توجه به شاخص های نیاز مسکن و امکانات موجودی زمین، تعیین و به تصویب ستاد مسکن استان برسانند. در ادامه و برای تعیین اراضی مورد نیاز موضوع این آیین نامه در قالب توسعه های متصل یا درونی شهری با اولویت بافت های فرسوده و روستاهای موجود در حریم شهر ها و با توسعه منفصل و ایجاد مجتمع ها، شهرک ها و شهرهای جدید، در چارچوب و مطابق طرح های مصوب ناحیه ای و جامع و با رعایت اصول و ضوابط شهرسازی امکان پذیر خواهد بود.

معماری تکست

در این راستا سازمان مسکن و شهرسازی استان ها اقدام به تهیه طرح جامع مسکن استان به تفکیک شهرستان های مختلف کرده و ضمن تعیین مقدار نیاز مسکن، به شناسایی معرفی اراضی دولتی برای این امر؛ مطابق همین دستورالعمل در کلان شهرها متناسب با ظرفیت کالبدی موجود یا قابل توسعه شهرهای جدید بین این شهرها توزیع می شود. زمین های موضوع اجاره بلند مدت تا ۹۹ ساله به متقاضیان واگذار تا نسبت به احداث واحد مسکونی اقدام کنند. متقاضیان تنها مالک اعیانی خواهند بود و هرگونه نقل و انتقال ملک همراه با عرصه، خلاف قانون و باطل است.

طرح مسکن مهر به عنوان یکی از برنامه های طرح جامع مسکن در قالب یک همکاری با وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت تعاون، انبوه سازان و تعاونی های مردمی مسکن مراحل قانونی خود را طی می کند. جمعیتی که به واسطه مهر در شهرهای جدید استقرار دارند. عموما اقشار کم در آمدی هستند که به واسطه درآمد ناکافی از عهده تامین مسکن شهرها بر نمی آیند. ساختار اجتماعی که در این محدوده شکل می گیرد، ساختاری است از لحاظ اجتماعی غیر همگن و مهمترین عنصری که اعضای این جوامع را در کنار هم قرار می دهد وجه تشابه در سطح درآمدی آنها است. بر این اساس، در ساخت محیط های مسکونی در طرح مسکن مهر باید فضاهایی را فراهم کنیم که وقتی مردم با آنها روبه رو می شوند هویت نسبت به محله، ناحیه و منطقه برایشان خوانا باشد و منجر به انتقال تدریجی عاطفی و احساسی به دیگران شود. انسانی که در این محیط زندگی می کمئ سوال« من متعلق به کجا هستم؟» را بی پاسخ نگذارد و فضاها جز برای آدرس و نشانی دادن طراحی بودند امید است ایده مسکن مهر با حذف قیمت زمین از قیمت تمام شده مسکن و در راستای برقراری تناسب بین عرضه و تقاضا در این بخش، بتواند راهگشای حل معضلات مسکن کشور شود. یقینا دولت خدمتگذار و مسئولین مربوطه در امر مسکن مهر، با تلاش روزمره و بهره گیری از تکنولوژی روز، راه را برای رسیدن به این هدف بزرگ و ملی هموار می کنند.

معماری تکست

برنامه ریزی مسکن مهر در شهرهای جدید کشور – بخش اول

برنامه ریزی مسکن مهر

برنامه ریزی مسکن مهر در شهرهای جدید کشور

اگر بشر هیچگاه ساکن نمی شد صاحب تمدن امروزیش نبود. سکنی گزیدن انسان در بستر محیط به او هستی بخشید و این هستی به تدریج، درک انسان بدوی از محیط را به سمت خودآگاهی برد و زندگی جمعی و آیینی اش تعلق به مکان را موجب شد. مسکن در ابتدا یک نیاز اساسی و زیستی، یعنی یک سرپناه است و حق اجتماعی هر فرد و خانواده ای است. فراهم آوردن شرایط مطلوب برای خانواده به عنوان بنیادی ترین تشکل اجتماعی در جهت تحقق فعالیت های خانوادگی، ثبات و همبستگی خانواده، کارکرد اصلی مسکن است و این نقش بر مشارکت خانواده در جامعه نیز تاثیرگذاراست. مسکن مناسب می تواند محلی برای آرامش و تجدید قوا در فرد باشد و او را از جنبه ها روانی آماده فعالیت کند. مسکن و محیط زیست عامل اصلی تغییر شکل شهرها هستند. بدین گونه که مسکن همواره بزرگترین کاربری شهرها بوده و میزان تامین و تولید مسکن به عنوان عامل کمی تعیین کننده در توسعه فیزیکی شهرهاست.

طرح مسکن مهر به عنوان یکی از برنامه های طرح جامع مسکن و در قالب بند «د» تبصره قانون ۶ بودجه سال ۸۶ توسط دولت به مجلس پیشنهاد و با کسب حداکثر آرای نمایندگان مردم، قانونی شد. در ابتدا اگرچه تصور   می شد در قالب یک همکاری سه گانه میان وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت تعاون و مردم شکل گیرد و پس از آن با هماهنگی دستگاه ها و ارگان های مربوطه از جمله وزارت اقتصاد و سیستم بانکی کشور مراحل اجرایی را سپری کند. اما این پروژه طی این مدت به بخش های مختلف اعم از انبوه سازان، تعاونی های مسکن و اکنون هم گروه های چند نفره سپرده شده است. ایده مسکن مهر، تامین مسکن برای اقشار آسیب پذیر و جوانان است که با حذف قیمت زمین در جهت کم کاهش فاصله ایده و عمل، به اجرا در آمد. بر این مبنا واگذاری ها بدون احتساب ارزش زمین انجام گرفت و غالبا در اراضی فاقد هویت شهری عرضه شد که محاسن و معایب خاص را به دنبال دارد.

موضوع اسکان بشر با توجه به رشد روزافزون جمعیت و به تبع آن تقاضای مسکن، ذهن های دست اندرکاران رابه خود مشغول ساخته است. جوانی جمعیت در حال توسعه ایران و تشکیل خانواده های جدید به این نیاز فزایندده دامن زده است.آمارها نشان میدهند که تراکم فوق العاده ای در این خصوص در سال های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۴ وجود خواهد داشت که منجر به ارائه راه حل های مختلفی برای این معضل گردید.

در این میان پس از بررسی ها، برنامه ریزی های فشرده، متولیان امر راه حل را درحذف قیمت زمین از بهای تمام شده ساختمان یافتند و مراحل قانونی تا تدوین آن در قانون بودجه سال ۱۳۸۶ کل کشور پیش رفت. براساس این قانون، با حفظ مالکیت دولت بر اراضی، متقاضیان واجد شرایط می توانند نسبت به آماده سازی اراضی و ساخت مسکن در قالب تعاونی های مسکن مهر و با استفاده از تسهیلات بانکی اعطایی اقدام کنند. البته سرعت لازم در این امر با توجه به هدف گذاری ساخت ۱٫۵ میلیون واحد در سال، مسئولین را بر آن داشت که با اصلاح روند کار، موضوع ساخت را به انبوه سازان دارای صلاحیت واگذار کرده و متقاضیان نسبت به خرید واحدهای ساخته شده و آماده اقدام کنند. بدیهی است تسهیلات ساخت به انبوه سازان تعلق می گیرد. اتخاذ این تصمیم به وضوح، پویایی و جنبش را به ساخت و سازهای موضوع مسکن مهر بخشیده است و آمارهای اخیر نشان دهنده افقی روشن در این امر می باشد. به عنوان مثال وضعیت ساخت و ساز در شهرهای جدید کشور بالاخص هشتگرد، فولاد شهر، پرند، گلبهار، سهند و صدرا نمونه بارزی از رشد قابل توجه ساخت و سازها هستند.

با .. در ضوابط و قوانین مربوط به مسکن مهر می توان چشم انداز زیر را برای آن تدوین کرد.

بهره وری حداکثری زمین از طریق مکان یابی مسکن مهر در نواحی دارای زیر ساخت های آماده شهری

بسترسازی برای حضور سرمایه گذاری غیر دولتی و غیر سودجویانه از طریق برنامه ریزی که منجر به تولید ارزش مضاعف در زمین گردد.

با طراحی مجموعه های مسکن مهر با استفاده از عناصر آشنای شهرهای سنتی از قبیل کوچه، میدان گاه و مرکز محله( آشوری و دیگران، آذرماه ۸۸، ۴۳-۴۹

با توجه به مطالب اشاره شده در بالا، باید متذکر شد که اگر هدف، رفاه و تامین مسکن اقشار پایینی جامعه باشد لازم است چندین اقدام راهبردی ذیل به طور موثر و مستمر پیگیری شود از جمله :

تامین زمین شهری با دسترسی و خدمات مناسب و معقول در داخل و اطراف شهرها؛

اعطای وام کافی و ارزان به نحوی که معطوف به ساختمان سازی توسط بنگاه ها (شراکتی و تعاونی ویژه) برای متقاضیان واجد شرایط گردد.

معماری تکست

نقش گنبد در معماری

گنبد در معماری

گنبد در معماری

نقش گنبد در معماری یکی از کلیشه‌های رایج در مورد معماری ایرانی، توصیفاتی است که در مورد گنبدهای زیبا آن وجود دارد. در این که گنبد به عنوان یکی از فرم‌های مورد استفاده در معماری، تا چه حد می‌تواند زیبا و موزون باشد بحثی نیست، اما مشکل آن است که در اکثر اوقات این توصیفات، به استعاره‌هایی ادبی تبدیل می‌شوند که شاید ربطی به دلایل پدید آمدن این فرم معماری در طول تاریخ و نحوه تکامل آن نداشته باشد. حتما شنیده‌اید که بسیاری از کسانی که شیفته هنر ایران هستند، گنبد‌ها را نمادی از آسمان می‌دانند. اما آیا گنبد در معماری گذشته فقط کارکردی نمادین داشته و یا ضرورت‌های ساختاری و نیازهای ساختمانی باعث به وجود آمدن این فرم معماری شده‌است؟ کاخ یا آتشکده فیروز آباد نیازهای ساختمانی گنبد، یکی از انواع پوشش‌هایی است که برای پوشاندن سقف یک مکان می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد. پس در درجه اول، کاربردی کاملا ساختمانی دارد. اگر بخواهیم بحث را ساده کنیم باید بگوییم سقف یا پوشش یک فضای معماری، می‌تواند تخت یا منحنی (قوس دار) باشد. پوشش تخت یا مسطح، همین پوششی است که هم اکنون به طور معمول در ساختمان‌های مسکونی عادی مورد استفاده قرار می‌گیرد. پوشش غیر تخت، انواع گوناگونی دارد، مثل گنبد و انواع دیگر پوشش‌هایی که در آن از قوس‌ها و منحنی‌های دیگر استفاده می‌شود. گنبد از نظر هندسی از دوران یک قوس حول محور عمود به وجود می‌آید. اما ضرورت استفاده از این نوع پوشش در گذشته چه بوده‌است؟

گنبد فیروز آباد

گنبد فیروز آباد کمبود مصالح مناسب همان طور که گفتیم برای پوشاندن یک فضا، یا باید از پوشش‌های تخت استفاده شود و یا پوشش‌های منحنی. معمار برای استفاده از پوشش تخت به تیر که عنصری افقی برای انتقال نیروهای سقف است احتیاج دارد و این دقیقن همان نکته‌ای است که باعث شد در مناطقی خاص، گنبد رواج پیدا کند. یعنی کمبود چوب مناسب برای استفاده در سقف در مناطقی مانند فلات ایران و میانرودان، باعث شد تا پوشش‌های منحنی شکل و گنبدها، که بدون استفاده از تیر می‌توانند دهانه‌های وسیعی را بپوشانند به وجود آید. کاخ سروستان از چند محل متفاوت به عنوان نخستین مکان‌هایی که پوشش‌های منحنی شکل در آنجا به کارفته، نامبرده می‌شود. ازجمله روستایی هشت هزارساله و مربوط به دوران نوسنگی در قبرس ، کلده در میانرودان و عراق امروزی و همچنین مناطقی در مصر و جنوب ایران در حوالی شوش و هفت تپه. پلان آزاد تاق و گنبد در معماری ایرانی توانست به عنوان پوشش اصلی فضای معماری، به تکامل برسد. در حقیقت استفاده وسیع از پوشش‌های تخت، مانند نمونه تخت جمشید در دوران هخامنشی یک استثناء در این زمینه محسوب می‌شود. در آن دوران به دلیل وسعت و توانایی فراوان امپراتوری هخامنشی، چوب لازم برای استفاده در تیرهای سقف از نقاطی دیگر مانند لبنان به ایران آورده می‌شد. اما در دوره‌های دیگر، استفاده از مصالح بومی ‌مانند خشت و آجر، بیشتر به صرفه بود و بنابراین فرم گنبد توانست رشد کند و به تکامل برسد. نقشه و طرح سه بعدی کاخ سروستان به جز قابلیت‌های ساختمانی گنبد، که می‌تواند در مناطقی که مصالح لازم مانند چوب در اختیار نیست در پوشش فضاهای معماری به کار رود؛ می‌توان به قابلیت آن در ایجاد فضاهای داخلی آزاد و گسترده اشاره کرد. استفاده از تیرهای چوبی برای پوشش سقف، این محدودیت را نیز به همراه داشت که می‌بایست از ردیف ستون‌های نزدیک به یکدیگر برای عبور تیرها استفاده شود. یعنی چون طول تیرهای چوبی نمی‌توانست بیش از حد معینی باشد بنابراین لازم بود تعداد زیادی ستون برای نگهداری آنها برپا شود. به عنوان مثال اگر به معماری تخت جمشید دقت کنید، در کاخی مانند صد ستون، تعداد ستون‌ها، ده ردیف در ده ردیف است که خواه ناخواه فضای داخل ساختمان را محدود می‌کند، گرچه باعث عظمت آن می‌شود. اما در مقابل آن، استفاده از پوشش گنبد باعث می‌شود تا فضای باز و آزادتری در داخل ساختمان در اختیار باشد.

هشت بهشت

هشت بهشت، اصفهان رشد گنبد در دوران ساسانی در دوران اشکانی و سپس ساسانی، استفاده از تاق وگنبد رواج بیشتری پیدا کرد و ابداعات مهمی در این زمینه صورت گرفت. در کاخ فیروز آباد استان فارس، که ساخت آن را به اردشیر بابکان نسبت می‌دهند، سه تالار بزرگ با استفاده از گنبد ساخته شده‌اند که قطر دهانه هرکدام از این گنبدها کمی بیش از سيزده متر است. از دیگر نمونه‌های مهم گنبدهای ساسانی می‌توان از گنبد کاخ سروستان نام برد که مربوط به دوران بهرام گور پادشاه ساسانی است و از آن به عنوان قدیمی‌ترین گنبد آجری در ایران نام می‌برند. استفاده گسترده از فرم گنبد در ایران، باعث به وجود آمدن ابداعاتی شد که مورد استفاده معماران سایر نقاط دیگر جهان نیز قرار گرفت. در گفتار بعدی در این مورد با هم صحبت خواهیم کرد. مطلب پیشین: هخامنشیان، موضوع جدال‌های سیاسی معاصر

منبع: معماری تکست

 

ارمغانهای ایران به جهان معماری گنبد (بخش دوم)

معماری گنبد

ارمغانهای ایران به جهان معماری گنبد (بخش دوم)

معماری گنبد :چنانکه گاهی دو پوسته بی هیچ واسطه ای به هم متصل می شده و گاهی هم فقط صندوقه یا کندو و شیاره ای میان آنها فاصله بوده است . ولی در گنبد های گسسته گاهی دو پوسته در کلاله از هم فاصله می گیرند ( مانند گنبد جامع یزد و جامع گلپایگان و اغلب گنبد های قرن هفتم به بعد ) و گاه بر روی گریو یا گردنی استوانه مانند پوسته بیرونی با فاصله چشم گیری از گنبد زیرین استوار می شود ( مانند گنبد آستانه مطهر حضرت رضا ( ع) و گنبد های سهل بن علی در آستانه اراک و مسجد امام ( شاه ) و مدرسه مادر شاه ( چهارباغ اصفهان ) . برای ساختمان گنبد های گریو دار از دیوارکهایی استفاده می کردند به نام پره که در درون گریو جای میگرفت و گاه تویزه یا طاقی تیغه ای روی آنها زده می شد تا بتوانند پوسته نازک روئین را نگاه دارند .

در فرود ( قاعده ) گنبد های گسسته گریو دار گاهی آوگون می گذاشتند یعنی منحنی گنبد را متمایل به درون می ساختند تا رانش آن را به درون برانند ( مانند گنبد مسجد امام ( شاه اصفهان ) و گاه چانه یا پیش آمدگی اندکی داشت ( مانند گنبد آستانه مطهر حضرت رضا ( ع) و گنبد الله مقبره شیخ صفی در اردبیل و گاه شلال داشت یعنی منحنی آن در قاعده به خطی مستقیم مبدل میشد ولی در گنبد های بی گریو به جای گریو چنبر تنها یا اربانه (دیسک) می گذاشتند . هشت چنبر منشور هشت گوش یا چند وجهی است که گنبد را بر روی آن می ساختند . گاهی هم به جای پوشش برونی خرپشته می ساختند ( مانند گنبد مشهد میر بزرگ در آمل )

معماری گنبد

معماری گنبد های رک نیز به انواع گوناگون ساخته میشده مانند ارچین که قطعات سنگ یا آجر را روی هم میچیدند ( مانند گنبد دانیال نبی در شوش و آرامگاه یعقوب لیث در جندی شاپور ( شاه آباد اهواز ) و گاهی به صورت هرم ساخته می شده است و گاهی مخروطی که آخری را خرستو یا خرستوک مینامند .

نفوذ روش گنبد سازی ایرانی در باختر زمین ( که شاید اندکی پس از حمله مغول آغاز شده ) تحول چشم گیری در معماری آن مناطق به وجود آورده است .

انتخاب شکل تخم مرغی به جای نیم کره برای گنبد زیرین و استفاده از پوشش زیرین ( مانند ایران ) به معماران مغرب زمین امکان داده است که گنبد نازک و سبک و خوش اندامی پدید اورند ، همچنین استفاده از ترنبه و سکنج که ( پیش از آن در غرب رایج شده بود ) پوشش فضاهای بزرگ چهار گوش را آسان کرده بود و دیگر لازم نبود که زمینه زیر گنبد دایره باشد و بالاخره فن گنبد سازی ایرانی روش پوششهای پوسته ای را در عصر ما به ارمغان آورده چنانکه پیش از آن هم شاهکارهایی چون گنبد « سن پیر » از هنر بارور ایرانی زاده بود

پوشش گنبد در ایران پییشنه ای دیرینه دارد . کمبود چوبهای استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصـلی پوشش تخت است ، سبب شده است که پوشش سغ sagh و گنبد روایی پیدا کند و بخصوص در دهانه های وسیع ترجای پوشش تحت را بگیرد . قدیمیترین شکل های منحنی در پوشش زیرین چغازنبیل متعلق به هزاره دوم دیده شده است . پوشش گنبد در ایران پییشنه ای دیرینه دارد . کمبود چوبهای استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصـلی پوشش تخت است ، سبب شده است که پوشش سغ sagh و گنبد روایی پیدا کند و بخصوص در دهانه های وسیع ترجای پوشش تحت را بگیرد . قدیمیترین شکل های منحنی در پوشش زیرین چغازنبیل متعلق به هزاره دوم دیده شده است .

پوشش گنبد در ایران

پوشش گنبد در ایران پییشنه ای دیرینه دارد . کمبود چوبهای استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصـلی پوشش تخت است ، سبب شده است که پوشش سغ sagh و گنبد روایی پیدا کند و بخصوص در دهانه های وسیع ترجای پوشش تحت را بگیرد . قدیمیترین شکل های منحنی در پوشش زیرین چغازنبیل متعلق به هزاره دوم دیده شده است . پوشش گنبد در ایران پییشنه ای دیرینه دارد . کمبود چوبهای استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصـلی پوشش تخت است ، سبب شده است که پوشش سغ sagh و گنبد روایی پیدا کند و بخصوص در دهانه های وسیع ترجای پوشش تحت را بگیرد . قدیمیترین شکل های منحنی در پوشش زیرین چغازنبیل متعلق به هزاره دوم دیده شده است . با وقفه طولانی در دوران هخامنشی معماری درخشانی با پوشش مرتفع و مسطح در اوج قدرت و کارائی جلوه دارد ولی چه قبل و چه بعد از آن بعلت فراهم نبودن شرایط خاص اقتصادی در این دوران آوردن چوب سدر از جبل عامل و ساج از گنداره همیشه میسر نبوده و در جنگل ها و جلگه های این سرزمین هم چوب مناسب پوشش پرورش نمی یافته است لذا طاقهای منحنی و گنبد جای اصلی خود را به عنوان یک پدیده ساختاری و اقلیمی در معماری ایران به آسانی پیدا می کنند . در متون موجود ، دیرینه ترین گنبدی که به آن اشاره می شود مربوط به دوران اشکانی و اوایل ساسانی است . این گنبد در شهر فیروز آباد و به قطر ۱۰/۱۶ متر بنا شده است . چنانچه ابن البلخی در توصیف شهر فیروز آباد و گنبدی که در میانه شهر برپا شده می گوید : اردشیر شهر فیروزآباد ، که اکنون هست بنا کرد و شکل آن مدور است چنانک دایره پرگار باشد . در میان شهر آنجا که مثلاً نقطه پرگار باشد دکهٔ انباشته برآورده است و نام آن ایوان کرده و عرب آنرا طربال گویند و بر سر آن دکه سایها ساخته و در میان گاه آن گنبدی عظیم برآورده و آنرا گنبد کیرمان گویند و طول چهار دیوار این گنبد تا زیر قبه آن هفتاد و پنج گز است و این دیوارها از سنگ خارا برآورده است و پس قبه عظیم از آجر بر سر آن نهاده و آب از یک فرسنگ از سر کوه رانده و به فواره بر این سر بالا آورده و دو غدیر است که یکی بوم پیر گویند و دیگر بوم جوان و بر هر غدیری آتشگاهی کرده است . در دوران ساسانی گنبدسازی آنچنان رواج می گیرد و تکامل می یابد که از آن پس تا امروز پوشش گنبدی از نظر ساخت و افزیر بصورت الگو و دستور العمل کلی مورد بهره برداری قرار می گیرد . روش گنبدسازی چه در دوران ساسانی چه در دورهٔ اسلامی آنچنان با استفاده از نظم دقیق ریاضی در شکل بندی و ساختمان و با کاربست شیوه های صحیح صورت می گیرد که در همه انواع ، گنبدها بدون احتیاج به گاه بست و کالبد و قالب در برابر همه نیروهای فشاری و رانشی به خوبی مقاومت می کنند ، گرچه در گوشه سازیها از اوایل دوران اسلامی تاکنون تحولاتی چند صورت گرفته است اما روش گنبدسازی در ایران همواره ویژگی اجرائی و فرهنگی خاص خود را دنبال کرده است . آنچه قابل ذکر است آنکه این ویژگی چه در شکل چه در اجرا ( نداشتن قالب ) آنرا با گنبدهای مشرق زمین همواره متفاوف می کند .

تعریف هندسی گنبد

● تعریف هندسی گنبد در تعریف هندسی ، گنبد مکان هندسی نقاطی است که از دوران چِفدی مشخص حول یک محور قائم به وجود می آید . اما در زبان معماری : گنبد پوششی است که بر روی زمینه ای گرد برپا شود . گنبد از سه قسمت تشکیل شده است : ۱ـ گنبد خانه یعنی زمینه گنبد ۲ـ بَشن = هیکل یعنی قسمتی که روی زمینه ته رنگ به صورت مکعب بالا می آید و یک یا دو طرف آن باز است ( در گنبدهای قبل از اسلام هر چهار طرف به دهانه های باز منتهی می شد . ) ۳ـ چپیره = جمع شده از آنجائیکه در معماری ایرانی به ندرت به ته رنگ گرد بر می خوریم و معمولاً قسمت انتهائی بشن به شکل ، مربع و گاهی مستطیل است با چپیره کردن آنرا تبدیل به دایره می کنند بعد گنبد روی آن سوار می شود . به همین دلیل مرحله چپیره شدن در گنبدسازی شایان توجه است زیرا امکان داشتن زمینه گرد است که اجرای نهایی پوشش گنبد را میسر می سازد . معمولاً در نقشه هائی که پوشش به صورت گنبد طراحی می شود زمینه را به شکل مربع در نظر می گیرند تا به سادگی بتوان آنرا تبدیل به ۸ و ۱۶ و ۳۲ و بالاخره دایره کرد . گنبد سازی در ایران به ندرت روی زمینه مستطیل نزدیک به مربع هم اجرا شده است در این صورت مستطیل تبدیل به ۶ و ۱۲ و سپس بیضی نزدیک به دایره می شود و گنبد روی بیضی قرار می گیرد . به این نوع گنبد که مقطع افقی آن به جای دایره بیضی است کمبیزه گفته اند . از نمونه های این نوع گنبد با ته رنگ بیضی مسجد حاج رجبعلی تهران و امامزاده زید بن علی در ورامین قابل ذکرند . ● چپیره

چپیره سازی در گنبد

▪ چپیره سازی در گنبد به دو بخش عمده تقسیم می شود : ▪ گوشه سازی = گوشه بندی ▪ شکنج = چین و چروک ▪ گوشه سازی یا گوشه بندی یعنی ساختن و تبدیل کردن شکل چهار گوشه بشن به هشت گوشه و به ترتیب ۱۶ و ۳۲ و ۶۴ گوشه و بالاخره دایره و با تبدیل کردن شکل مستطیل نزدیک به مربع به ۶ و ۱۲ گوشه و بالاخره بیضی است . در حالت اخیر مستطیل بشن باید نسبت اندازه های اضلاعش طوری باشد که به راحتی قابل تبدیل به شش گوشه شود مثلاً نسبت ۴ و ۴/۳ قابل تقسیم است . البته با استفاده از کاربندی انواع زمینه های مرسوم در معماری ایرانی را می توان به نحو مطلوب تبدیل به دایره کرد که در مباحث آینده جداگانه بررسی خواهد شد .

گوشه سازی

● گوشه سازی خود شامل دو بخش است : ۱- اسکنج یا سِکُنج ۲- ترمبه یعنی جمع شده اولین گوشه سازیها توسط چوب انجام شده و حتی خود گنبد هم با چوب اجرا گشته است . بهترین موارد مثال را در ابیانه می توان دید . دراراک هم در کاروانسرای حاج علیقلی نمونه دیگریست . کاروانسرای کاشانی هم ( در اراک ) به هـمین طـریقه سـاخته شده است . طـرز اجـرا چنین بوده که چـوبها را در گوشـه های بـشن سوار می کردند و هـمین طور روی هم می چیدند تا مثل سبد جمع می شد و به صورت گنبد چوبی در می آمد . در معماری ارمنی از این نوع گنبد زیاد به چشم می خورد . فضای زیر این گنبدها را معمولاً بزرگترین اطاق تشکیل می دهد . در خانه های روستائی نیز پوشش بزرگترین اطاق که معمولاً تنور هم در آن قرار دارد به صورت گنبد چوبی است . چوبهای موجود در ایران از استحکام کافی برخوردار نیست و معمولاً برای پوشش دهانه های ۵/۲ تا ۳ متر به کار می رود به همین دلیل در معماری پیشین ایران در زمان هخامنشیان برای پوشش تخت جمشید از جبل عامل لبنان درختهای کنار بسیار قطور و مرتفع را آوردند . چون این حمل و نقل چوبها مستلزم هزینه ای سنگین بود در دوران اشکانی این کار متروک شد و به جای پوشش تخت از پوشش سغ استفاده کردند . متاسفانه از معماری دوران اشکانی که در واقع پوشش سغ آغاز می شود در داخل ایران نمونه ای بجای نمانده است . در خارج از محدوده ایران کنونی به یکی دو نمونه از پوشش سغ بر می خوریم که یکی hattra یا الحضر است و دیگری کاخ آشور و ایندو نیز چهره روشنی از چگونگی پوشش به دست نمی دهند . در بازه هور خراسان بین خواف و نیشابور گنبدی دیده می شود که گوشه سازیهای آن با چوب ساخته شده و خود گنبد با سنگ لاشه . بنا متعلق به اواخر دوران اشکانی یا اوایل ساسانی است و در مجموع ناچیزتر از آنست که ما را به قضاوتی کلی در این باب رهنمون شود . لذا از گنبدهائی که همه مصالح آن از چوب بوده فقط خاطره هائی باقیست . شاید ابیانه بهترین تجلی گاه آن باشد . گوشه سازی با چوب نیز به تدریج در بسیاری از نقاط ایران متروک شد و علت عمده و اصلی آن موریانه خیز بودن زمین های ایران داخلی ( ایرانشهر ) بوده و هست . قدیمیترین نمونه بجای مانده از گوشه سازی با چوب در بازه هور است که قبلاً اشاره شد . در فهرج یزد هم با اینکه منطقه به شدت موریانه خیز است ( احتمالاً به علت رواج چوب در منطقه شهدای فهرج ) زیارتگاهی به چشم می خورد که گوشه سازی پوشش آن ، از چوب بوده است . چوب گوشه ها توسط موریانه به کلی از بین رفته ولی خشت های پشت آن به نحو معجزه آسایی باقی مانده است و از خود گنبد نشانی دیده نمی شود . در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم در منطقه خراسان حدود مشهد و طوس و اطراف آن و در مناطق کوهستانی کرمان که موریانه کمتر است استفاده از پوشش چوبی رواج می یابد .

منبع: معماری تکستم